Түркістаноблысыныңадамиәлеуеттідамытубасқармасының«Арысқаласыадамиәлеуеттідамытубөліміне» қарастыҚабылсайжалпыортабілімберетінмектептедиректордыңтәрбиеісіжөніндегіорынбасарыР.Абилханованыңбастамасымен 8-11 сыныпоқушыларыарасында "Дін-тәрбиедіңгегі" тақырыбындаашықтәрбиесағатыөтті.

Мақсат - исламдініндегіимандылықтуралытүсінікберу, оқушылардыңойлауқабілетіншыңдау, олардыадамгершілікке, ұлтжандылыққатәрбиелеу.

 Дін дегеніміз - ежелден келе жатқан мәдениет түрінің бірі. Екінші сөзбен айтсақ, дін адамгершіліктің, қайырымдылықтың, ізгіліктің, мейірбандылықтың мықтап орнығуына көмектесуде. «Қиянат қылма, ұрлық істеме, кісі ақысын жеме, күштілер әлсіздерге үстемдік жасамасын, жетім жесірге, қаріп - қасірге қорған бол, ақ бол, а дал жүр», дейді дін.

Дін дегеніміз – әлемді байланыстыратын күш Алланың барлығына сенім. Діннің басты белгісі – адамның ақыл - ойы, сезім мүшелері қабылдай алмайтын болмыс ретінде сену және оны мойындау. Діннің басты мақсаты – адамның рухани жетілуі және оның Жаратушы Құдаймен байланысын орнат.

Діндер туралы түсінік беру: Адам баласының тарихында көп тараған дүние жүзілік діндер: буддизм, христиан, ислам. (картадан діндердің таралу аймағын көрсету)
1. Буддизм – әлемдік діндердің ішіндегі ең ежелгісі (б. з. д VI ғ.) болғанымен бұл дінді ұстанушылардың саны христиандар мен мұсылмандарға қарағанда әлдеқайда аз.
2. Христиан діні – әлемдік діндер арасындағы саны жағынан басым. Бұл дінге сенушілер 2/5 бөлігін құрайды. Христиан діні үш топқа бөлінеді: Православие, Католик, Протестант
3. Ислам – салыстырмалы түрде жаңа дін болса да, барлық дерлік дүние бөліктеріне таралған. Сүнниттік, шииттік ағымдарынан тұрады. Дүниежүзінің 120 елінде мұсылман мешіттері мен қауымдастықтары бар.
Ислам дінінің негізі 610 жылы Арабия түбегінде қаланды. Исламның дүние жүзіне кең таралуына алғашқы кезде Арабтардың жаулап алу соғыстары мен сауда қатынастары ықпал етті. VІ – VІІ ғасырларда Арабтар мәдениеті кіші Азия мен Үнді өзені бойына солтүстік Африкаға таралса X ғасырда ислам қазіргі Иран, Ирак, Орта Азия жерлеріне келіп жетті. Ислам дінінің қағидаларында мұсылмандардың білім алуға ұмтылысы жаңа жерлерге саяхат жасауы құпталады. Араб саяхатшылары сауда керуендерімен бірге көптеген алыс - алыс елдерге барып, ислам мәдениетінің кеңінен таралуына себепші болды. Мұсылмандар үшін Сауд Арабиясындағы Мекке (Мұхаммед Пайғамбардың дүниеге келген жері) және Мәдиненің (Пайғамбардың жерленген жері) орны ерекше. Осы қалаларға қажылық сапарға барып – келу мұсылманның парызы болып саналады.
Діндер халықты қамтуы жөнінен: халықтық – тайпалық, ұлтаралық, әлемдік болып та бөлінеді.
Иманды адам және имансыз адам қасиеттерін топтастыру: өзімшіл, күншіл, пайдакүнем, менмен, тәкаппар, суайт адамды имансыз адам деп атайды. Сондықтан адамның асыл қасиетінің – адамгершілік, жақсылық, ерлік, қарапайымдылық, кішіпейілділік, адамдық, әділдік шыншылдық ұяттылық жиынтығын имандылық дейміз.
Дүниежүзілік діндердің қайсысы болсын жаратушыны насихаттайды, адамды имандылыққа баулиды. Қазақстан көп ұлтты ғана емес, сондай - ақ көп дінді ел. Діннің орасан зор адамгершілік қуаты республиканың өмірінде біріктіруші рөл атқаруға тиіс және атқара алады.

IІІ. Ислам діні – Қазақтың рухани негізі
Құран Кәрімде Пайғамбарымызға 23 жыл бойы түсіріліп отырған
30 парадан, 114 сүре мен 6236 аяттан тұрады. Онда 77934 сөз, 325743 әріп бар.
Пайғамбарымыз Мұхаммедтің білім және тәрбие туралы айтылған хадистерінен:
Имандылықтың шынайы төріне төрт нәрсе арқылы жетуге болады делінген. Олар: шыдамдылық, шүкіршілік, Аллаға шын пейілмен сенушілік, барлық істе де Аллаға жүгінушілік.
Бір сағат бойы білім игеру бір түнді жалбарынумен ұйқысыз өткізгеннен артық. Бір күн бойы білім үйрену үш ай қосымша ораза тұтқаннан жақсырақ.
Білім үйрену ғибадаттан да артық және ол діннің тірегі.
Тәртіпшілдік – тұрмыстың жартысына, достасу – ақылдың жартысына, уайымшылдық – кәріліктің жартысына тең.
Ілімді үйреніп, одан соң оны басқаларға үйретпеу, мол дүние жыйып, оны керегіне жаратпай көміп қойғанмен бірдей.
Апта күндері туралы түсінік беру:
Қазақтың әр күні қасиетті:
Дүйсенбі – сауда жасауға сапарға шығуға қолайлы күн.
Сейсенбі – “қанды күн”.
Сәрсенбі – дұшпанға қарсы тиген күн, сәтті күн
Бейсенбі – “жақсы күн” Тілеген тілек қабыл болады.
Жұма – Адам Ата жаратылған, пайғамбарлар некелескен күн.
Сенбі – сейіл күн.
Жексенбі – күні басталған жұмыс тез әрі сапалы бітеді.
Сейсенбі күні Алла тағала жер жүзіне жап - жасыл өсімдіктерді жаратты. Бұл күні ағаш егудің сауабы мол да қисапсыз болмақ.
Сейсенбі — күллі адам баласының ұлы анасы Хауа ана қайыз қанын көрген күн. Махаббат қызғанышынан Адам атаның балалары — Қабыл бауыры Әбілді қызыл қанға бояп өлтірген күн. Ибраһим елі қасиетті Сиықтың түбіне жетіп, қанға бояп өлтірген күн.
Сахабалардың бірі Алланың елшісі Мұхаммед пайғамбардан “Сейсенбі күні қандай күн?”- деп сұрағанда. “Қанды күн”, “Қан төгілген күн” - деп жауап қайырған екен.
Қазақтардың сейсенбі күнді сәтсіз күн деп сапарға шықпай жатуы, үлкен жүмыстарды істемеуі, келелі істерді бастамауы бәлкім “Қан төгілмесін”, “Істеріміз сәтсіз болып қалмасын”, “Бұл күні жол тұйықталып тұрады” деген нанымның арғы алыс астарында пайғамбарлар заманындағы оқиғалармен сабақтасып жеткен жетелі сырдың жебеуіндегі жетістік болса керек.
Сейсенбі күні — тырнақ алуға болмайды, өкпе - реніш туылуы мүмкін, қол қысқарып, кедейлік басуы, жол қысқарып, тұйықталуы ғажап емес. Шаш алдыруға болмайды, басқа қауіп - қатер төнуі осыдан болар.

 Ислам діні – ұлтымыздың басты рухани және ел болып, тамырымызды тереңге жаюымыздың негізі, ата – бабамыздың ұстанған, қастер тұтқан жолы ретінде құрметке лайық.

Мақтаарал мектептерінде жасөспірімдер мен жастар арасында теріс ағымдардың алдын алу мақсатында түсіндіру жұмыстары жүргізілді.

Мақсаты: Білімділік - ислам діні туралы, мұсылмандықтың бес парызы туралы ұғындыру. Теріс ағымдарға ермеу, дінді дұрыс ұстану. Арнайы келген теолог мамандар оқушыларға түрлі теріс ағымдардың пайда болғанын, және оларға ермеуін түсіндіріп, балаларға дұрыс жолды көрсетті.

Исламдінітарихсахнасынашық­қа­лыберібілімгеай­рықшакөңілбөлді. VIII-XIV ғасырлардабілімменғылымғаарқасүйегенмұсылманөрке­­ниетіәлемніңғылыми, мәдени, ру­ханиорталығынаайналып, білімиелерінеерекшеқолдаукөрсетеді. Дінинегіздерденнәралғанисламмәдениетіөз­геөркениеттердіңғылымиже­тістік­те­рінқабылдап, олардыбейімдеді, әріқарайдамытты. Солкезеңдебілімдін­ніңнегізгіерекшеліктерініңбіріболды. 

Осылайша, исламмәдениетіБатысөркениетініңдамуыназорықпалетіп, адамзаттыңда­муынадаңғылжолашты. Арабжазуығылымқұралырө­лінатқарып, ақпаратпенбі­лімоғандейінадамзаттарихындаболмағанауқымдакеңта­ралды. 

Еңбастысыисламдініндеақылменжүрекарасындақай­­­­шылықболмады. Исламфи­лософиясыбойыншақұдайзат­тардыадамдаройлансын, па­йымдасындепжаратқан. Адамқұдаймензаттардытануыүшіндінменқатарсолзаттар­ды – табиғаттызерттейтінғы­­­­лымдардыжаратқан. Орта­ға­­сырлықБатыстабілімдімо­йын­дамағандінғылым­ғақарсысоғысашып, дінифанатизм, инквизиция, соғыстарменим­периализмгежолберді. Қазірдемұсылмандарнадандықтан, тарұғым­дарданәлідеқұтылаалмайкеледі. 

ХIV ғасырданкейінмұсыл­манәлемібелгіліобъективтіксебептергебайланыстыдамудаарттақалды. Мұсылманай­мағындаауызбіршіліктіңболмауы, исламныңкеңпейілді, тереңрационалдыжәнеруханинегіздерініңорнынашектеулі, аясытарформализмніңсалтанатқұруы, сыртқыкүштердіңжорықтары, Жібекжолындағыхалық­аралықсауданыңтоқы­рауы, Еуропадағыдемо­графия­лықөсім, капитализмменөн­дірістіктөңкеріссияқтысебептержатады. Жаңадәуірдемұсылманелдерітүгелдейдерлікәлемдікгеосаясиалпа­уыткүштердіңықпалынатәуел­діболып, ғылымдамымады. 

Отаршылықкезеңінбасы­нанөткер­генкөптегенмұ­сыл­манелдеріндесаяси, құ­қықтық, әлеуметтік-эконо­ми­калықмәселелерұзақжылдарбойышешімінтаппай, ТаяуШығыстаүздіксізхалықнара­зылығыныңбастысебебінеайналды. Аймақтатарихижағ­дайғабайланыстыбілімменғылыммәселелеріекіншіқа­тардағыпроблемаларғаайналды. Кейбірмұсылманел­де­ріндегідінирадикализмна­дандықпенқатаркедейліктенбас­тауалады. Алнегізінде, дамығанелдердебілім, ғылымжәнетех­нологияныңдамуыадамныңсаяси-экономикалыққұ­қықтарыныңқор­ғалуынабайланыстыекенібелгілі. 

Мұсылманелдеріәлемдегіэнер­гетикалықресурстардыңүш­тенекібөлігіне, атапайт­қандамұнайқорларыменгаз­­дың 63%-ынаиелікетеді. Соғанқа­ра­­мастанИЫҰ-ғамүше 57 м­емлекетхалқының 26%-ыкедей, басымкөпшілігіәлеу­меттік-экономикалықда­­мутұрғысынанәлемніңөр­кениеттіелдеріненарттақал­ған. 

ХХ-ХХІғасырлардаисламәлеміндедемографиялықдүм­пуорыналып, әлемхалқыныңтөрттенбірбөлігінқұрағанынақарамастанбілімменадамкапиталыныңсапасытөмендеңгейде. Мәселен, ИЫҰел­деріменсалыстырғандаЕу­ропадағызерттеушілерсаны 10 есекөпекен. Еуропада 1 мил­лионадамғашаққандаға­­лымсаны 4651 кісіболса, мұсылманелдеріндебұлкөр­сеткішТүркия, Иран, Мы­сыр, Әзербайжан, Қазақ­стан, Ту­нис, Малайзиясияқтыел­дердісанамағанда 1000 кі­сідентөмен. ТүркияменИранИЫҰелдеріндежарияланатынғылымизерттеулердіңжар­тысынқамтамасызетеді. АлИЫҰ-дашығатынғылымима­қалалардыңүштенбірбөлігіМалайзиядажарияланады. Тех­нологияэкспортысаласындаМалайзияИЫҰөндіретінөнім­дердің 80%-ынсыртқашығарады. Араб елдерінен Тунис пен Иордания ғалым саны бойынша алда келеді. Парсы-араб шығанағының бай елдері ғылыми зерттеулерден гөрі университеттік және ді­ни білімге қомақты қолдау көр­сетуде. 

SESRIC ұйымының зерт­теуіне сәйкес Ислам ынты­мақтастығы ұйымы­на мү­ше елдер әлемде ғылым мен тех­но­­логияға бөлінетін қаржының тек 2,4%-ы, патенттердің 1,6%-ын және жарияланымдардың 6%-ын ғана қам­тамасыз ете­ді. ИЫҰ елдері ғылыми зерт­теу­лерге шамамен жылына 30 млрд АҚШ долларын жұм­сайды. Ал бұл көрсеткіш Ресейдің ғылымға бөлетін бюд­жетіне жақын. ИЫҰ елдері ІЖӨ көрсеткішінің 1%-ын ғана ғылым-білімге жұмсайды. Түркия мен Иран ғылыми зерт­теулерге шамамен 10 млрд АҚШ долларын бөліп, мұ­сылман елдерінің көшін бастап тұр. ИЫҰ елдерінің басым көп­шілігі ғылымға ІЖӨ-нің 0,7 %-ын бөледі. Түркия, Тунис, Иран, Малайзия сияқты елдер кісі басына шаққанда ғылымға ең көп қаражат жұмсайды. 

Қазіргі мұсылман елде­рін­­дегі ең өзекті мәселе қо­ғам­ мен мемлекеттің үй­ле­сім­ді, жан-жақты дамуын­ қам­­­­­та­масыз ететін білім мен­­ ғылым саласы тұралап, әлеу­меттік және қауіпсіздік про­блемалары белең алуын­­да жатыр. Мұсылман әле­мінде тұрақтылық орнап, ғы­лым мен білімге қайта кө­ңіл бөлінуі, дүниежүзілік қо­ғам­дастыққа интеграция­ла­нуы үшін исламның төзім­ділігі, ашықтығы және пікір алуандығы туралы жа­ңа тұ­жырымдамалар мен филосо­фияға мұқтаждық айқын сезілу­де. Ол үшін мұсылман қоғамдары жал­пы адамзаттық құндылықтарды, өзге өрке­ниет­­тердің жетістіктерін қа­был­­дауға, жаңа білім мен тех­­­но­логия­ны үйренуге ниет та­нытуы қажет. Мұ­сылман әлемінің үштен бір бөлігі жас-тар екенін ескерсек, ғаламат әлеуеттің барын түсіну аса қиын емес. 

Қазіргі мұсылман әлемін­дегі күйзелістен шығу, ке­дейлік мәселелерін шешу қо­ғамның білім деңгейі мен тә­лім-тәрбиесіне тікелей байланысты болмақ. Сондықтан мұсылман әлемінде адам мен табиғат туралы жаңа дүние­таным қалыптастырып, ақыл мен жүректі тең ұстаған ислам­ның кең көкжиегіне қайту қажет. 

Қазақстанға келсек, еліміз ислам әлемінде білім индексі бо­йынша алдыңғы қатарлы мем­лекет. Сондай-ақ, ИЫҰ ел­­дері арасында Қазақстан ғы­лы­ми және индустриалды негіз­дері күшті мемлекет­тер­ге жатады. Өйткені, елі­міз­де сауаттылық деңгейі жо­ға­ры, кеңестік, ұлттық және ба­­тыстық білім жүйелерінің эле­менттері үйлесім тапқан. Қазақстан ізгілік пен білімге құштар жастарды тәрбиелеу арқылы ислам әлемінің интеллектуалды жаңғыруына сеп­тігін тигізіп, мұсылман әле­міне өз даму үлгісін ұсына алады. 

 Ислам діні бес парызға негізделген. Сол үшін адам баласы оның барлығына иман келтіріп, орындамаса немесе тиісті амал істемесе шынайы мұсылман бола алмайды.

     1 - парыз: Аллаһтан басқа тәңір жоқ екеніне және Мұхаммед Аллаһтың елшісі екендігіне куәлік беру. Бұл куәлік Ислам дінінің кілті, Ислам дінінің негізі осы болып табылады: "Лә иләһа иллаллаһ" аудармасы "Аллаһтан басқа тәңір жоқ" ал, мағынасы "Жалғыз Аллаһтан басқа құлшылық қылуға лайықты тәңір жоқ". Яғни, Аллаһ Тағала шынайы Құдай, ал Одан өзге құлшылық қылынатын "құдайлардың" барлығыда бекер немесе жалған деп білу. "Иләһ"-деп араб тілінде құлшылық қылынатынды айтады. "Мұхаммадар-расулул-лаһ" - куәлігінің аудармасы "Мұхаммед Аллаһтың елшісі" ал, мағынасы "оның хабарлағаны рас деп білу, бұйырған нәрселеріне бағынып, қайтарғандарынан аулақ болу және оның көрсеткені бойынша Алаһқа құлшылық-ғибадат ету".

     2 - парыз: Намаз оқу. Тәулігіне бес рет оқылатын бес уақыт намазды Аллаһ Тағала Өзінің пенделеріне Өз хақысының өтелуі үшін, берген нығметтеріне шүкірлік қылуы үшін және мұсылманмен Раббысы арасында байланыс болсын деп бекітті. Сонымен қатар намаз - арсыздықпен жамандықты тыюшы. Аллаһ Тағала намаз оқыған адамға дінінің көркемдігімен иманының ізгілігін және сауабын реттейді. Мұсылман адам бес уақыт намаз арқылы бұл дүниеде де, ақыретте де оны бақытты қылатын рухани және дене рахатына ие болады.

     3 - парыз: Зекет беру. Зекет дегеніміз - байлығы, мал-дүниесі белгілі нысапқа жеткен дәулетті мұсылманнан кедей, кембағалдарға жылына бір рет беріліп тұратын садақаны айтады. Ал, малы, байлығы зекет берілетін мөлшерге жетпеген пақыр-кембағалдарға зекет беру міндетті емес. Зекет садақасы діндерімен мұсылмандығы толық болуы үшін, халдерімен ахлақтарының дамуы үшін, сол сияқты өздері мен малдарын түрлі апаттардан сақталуымен және күнәларынан тазаланулары үшін беріледі. Сондай-ақ зекет садақасы мұқтаж адамдарға және пақыр, кедейлерге қарайласуларымен олардың жалпы пайдалары үшін демеу ретінде болады. Негізінде зекет садақасы бай, дәулетті адамдарға ғана уәжіп болады.Соған қарамастан Аллаһтың оларға берген малы және рызығымен салыстырар болсақ,бұл дегеніміз дүниелерінің азғантай бөлігі болып табылады.

     4 - парыз: Ораза тұту. Барлық мұсылмандар һижра есебімен жылдың тоғызыншы айында ораза тұтады(1). Бұл айда барлық мұсылмандар ішіп-жеу, жыныстық қатынастар жағы сияқты өздерінің табиғи құмарлықтарымен шәһауаттарынан таң атқаннан күн батқанша тиылады. Оның есесіне Аллаһ Тағала Өз пенделерінің дінін толық әрі мықты етіп, оларды Өз рахымына алады және оларға Өзінің құрметімен көптеген сауаптар жазады. Сондай-ақ олардың иман байлықтарын арттырып, күнәларын жарылқайды да, дәрежелерін көтеріп қояды. Және де ораза тұтқандары үшін дүниемен ақыреттің көптеген жақсылықтарынан береді.

     5 - парыз: Қажылық қылу. Ислам шариғатында мәлім болғандай қажылық деп - белгіленген уақытта ниет қылып, белгіленген ғибадаттарды орындау үшін Меккедегі Аллаһтың үйі - қасиетті Қағбаны зиярат қылуды атайды. Аллаһ Тағала қажылықты жағдайы келген әрбір мұсылманға өмірінде бір рет орындауын парыз етті. Қажылықты орындау үшін мұсылмандар әлемнің әр түкпірінен жер бетіндегі ең қасиетті мекенге жиналып, бәріне бірдей ортақ, жалғыз Раббылары - Аллаһқа құлшылық қылып, бірдей киім киеді. Сондықтан, қажылықта басшы мен бағынышты, бай мен кедей, ақ пен қараның араларында ешбір айырмашылық болмайды. Олардың барлығы Арафат тауында тұру, мұсылмандардың қыбласы Қағбаны тауаф(2) ету, Сафа мен Маруа арасында жүру тәрізді қажылық амалдарын орындайды. Мұсылмандар үшін, қажылықта екі дүниесінде де пайдалы, санауға ешкімнің есебі жетпейтін көптеген сауаптар жатыр.